На 10 март 2011 во Скопје свечено беше отворен Меморијалниот центар на холокаустот на Евреите од Македонија, кој по Израел, Вашингтон и Берлин е четврт таков од овој тип во светот. Со сите почести како што доликува на еден ваков настан, со гардиска придружба и воена церемонија, беа пренесени трите урни од Штип, Битола и Скопје во кои се наоѓа пепелта од Евреите со потекло од Македонија, а кои биле погубени во Треблинка за време на Втората Светска војна.

Оваа приказна е дел од нашата современа историја и се уште постојат живи луѓе кои се сеќаваат на настанот од 1943 година кога ноќта на 11 Март точно 7.144 македонски Евреи или 98 % од еврејската популација што дотогаш живеела во Македонија, се депортирани и убиени во нацистичкиот логор Треблинка, во Полска. Во овој логор се смета дека се погубени околу 850.000 Евреи за време на WW II, а според информаците на кустосите од музејот, само 10 луѓе успеале да се вратат во Македонија. Во спомен на сите нив, новата музејска зграда посветена на Холокаустот и спонзорирана од Владата на Република Македонија, никна на местото од старото Еврејско маало, каде претходно беше извршена денационализација на имотите, бидејќи Македонија е една од ретките земји која ги има решено имотно-правните односи на Евреите.

Во моментот кога ќе го поминете Камениот мост во Скопје, па се до почетокот на Старата скопска чаршија, делот под Скопското кале со децении бил познат како Еврејско маало. Ова маало се наоѓало во продолжение на Пајко маало, за што сведочи еден натпис кој се уште постои на зградата во која денеска е сместен Факултетот за музичка уметност. Никогаш не ја разбрав мојата баба која го паметела како изгледа еврејското маало пред Втората Светска војна, дали куќите на Евреите се познавале по тоа што во дворот имало, или пак немало засадено дуња?!

Еврејското маало со текот на вековите постепено го менувало својот изглед, дополнувајќи го екстериерот со кафеани со бавчи, голем број приватни куќи, училиште, а помеѓу 1921-1927 на брегот од Вардар се гради Народниот театар кој за жал ќе падне за време на земјотресот од 1963 година и моментално е во реконструкција. Жителите на Скопје кон маалото минувале преку неколку моста. Главен бил денешниот Камен мост, како и т.н. дрвен мост кој според сегашната местоположба бил лоциран помеѓу Камениот и мостот на Гоце делчев, т.е. директно излегувал на театарот. По настанот од 1943 година, Еврејското маало полека замира и го губи својот идентитет, кога неговите жители се депортирани во Полска. Подоцна целото место е комплетно урнато и Скопјани за време на социјализмот оваа маало го паметат по тоа што тука се наоѓаше прчварницата од меѓуградска автобуска станица, на чие место во 2011 год. се изгради Музејот на Холокаустот.

Меморијалниот центар на холокаустот
на Евреите од Македонија, Скопје

Музејската зграда на Холокаустот именувана како Меморијалниот центар, е составена од две крила со по три спрата, од кои за почеток беше отворено само левото, додека другото крило е се уште во изградба. Во него е сместена постојана изложба со детален приказ на долгата историја на еврејскиот живот на целиот Балкан, вклучувајќи ја и Македонија. На приземјето, веднаш откако ќе влезете, поместени се фотографии на депортираните Евреи во интересно музејско опкружување, еден агол од просторот е отстапен на урните со пепел од Треблинка, а во продолжение се наоѓа сала за проекции и сувенирница. Како сеќавање на трагичното патување во логорот на смртта Треблинка во едно катче од приземјето, поставен е еден од железничките вагони со кои биле одведени во смрт околу 7200 Македонски Евреи. Вагонот е оригинален, донесен од Софија, и служи како сведоштво да не потсети на една злокобна мартовска ноќ во 1943 година.

Првиот спрат од музејот е посветен на животот на сефардските Евреи по нивниот прогон од Шпанија во средниот век и нивниот придонес во општеството, како и воопшто на севкупниот  духовен и културно-уметнички живот во кој еврејската заедница како една од најбогатите, била вклучена насекаде во Европа. Вториот спрат е исклучиво посветен на Холокаустот, од моментот на депортацијата се до случувањата во Треблинка, но и воопшто на настаните во Полска каде постоеле вкупно 7 нацистички концентрациони логори во кои животот го загубиле неколку милиони луѓе.

Поставката за сега е скромна, претежно составена од панели на кои се наоѓаат мапи, фотографии и информации, кои дополнително може да се добијат и од неколкуте испечатени каталози. Со оглед на тоа што Евреите на територијата на Република Македонија се споменуваа во античките извори како една од најмоќните заедници на Стоби, уште многу работа им претстои на кустосите од музејот додека ги пополнат сите историски периоди со артефакти кои им припаѓале/аат на оваа заедница.

Како дополнување на амбиенталниот простор, на вториот кат се наоѓа интерактивен простор каде посетителите можат да добијат информации за Евреите и Холокаустот, детско катче со сала за проекции и симпатично кафуле кое гледа кон Вардар, театарот и Еврејското маало. Во позадина оди пријатна и ненападна еврејска музика низ целиот комплекс. Веројатно најимпресивен за помнење е огромниот проект кој се наоѓа во средината на музејот, протегајќи се од таванот до приземјето, а за кој посетителите мислат дека е лустер. Се работи всушност за една инсталација во која се наоѓаат 7200 нитки како асоцијација на бројот на убиените Евреи, а кога ќе се погледнат овие нитки нанижени со разнобојни перли оддалеку, во средина се препознава портокаловиот вечен оган и печатите од бројки со кои биле жигосувани Евреите во Треблинка. Меморијалниот центар е простран, добро организиран, осветлен и за разлика од морничавото чувство кое ќе го добиете на влезот со самата помисла на Холокаустот, од музејот си заминувате со една гордост за богатото културно наследство кое потекнува од територијата на Македонија.

Заклучок

Во споредба со другите полуизградени музејски згради наоколу, според мене, би рекла дека Музејот на Холокаустот е најоправданата институција бидејќи зборува за Еврејската популација која ја населувала територијата на Македонија со милениуми и оставила богато културно наследство зад себе. Зборуваме за наследство кое е инкопрпорирано во современиот свет што напати и не го препознаваме во себе оти се слеало со многу култури и обичаи, а сепак успеало да го задржи и својот сопствен идентитет. Многу работи од светските војни до сега се простени, но не се заборавени. Секој народ насекаде во светот има своја болка, која смета дека е најтажна и најголема. Но факт е дека некои болки ќе останат бесконечни. Веројатно најтешки се оние кои човештвото ги носи инкорпорорано во својата колективна свест, за да послужат како пример на идните генерации.

Отоманската архитектура е архитектура на Отоманската империја. Како туристички водич честопати имам можност на туристите кои ја посетуваат Македонија да им го покажувам културно богатство кое останало како наследство од оваа огромно царство. Исламската култура забранила било какво сликарско и вајарско претставување на светите и живите суштества, но затоа оставила монументална архитектура која во Скопје е особено видлива во стариот дел од градот. Поради присуството на исламски објекти кои го издржале палењето на генералот Пиколомини во 1689 година, како и земјотресот од 1963 година, стариот дел познат и како Стара Чаршија, уште во средновековието добил ориентален изглед.

Како типичен пример од подигнувањето на градбите од профан и сакрален карактер кај древните Турци останале комплексите означени како кулие (кülliye) во чиј состав имало џамија, карвансарај (преноќиште), медреса (средно училиште), имарет (јавна кујна), мектеб (основно училиште), турбе (мавзолеј, гробница) и амам (јавна бања). Тоа впрочем бил и најлесниот начин да се шири исламот како религија. Многу често терминот кулие се меша со имарет или јавна кујна, која била веројатно еден од најголемите објекти во ракмите на овој комплекс, каде гравитирале најмногу луѓе. Така на пример Имаретот во стариот дел на Кавала, е еден архитектонски комплекс околу чие јадро изникнале станмбени населби, па во таа смисла овој термин би можел да се тертира на рангот од старите агори и форуми, бидејќи тука се случувале важни содржини, вклучувајќи ја културната, религиозната и трговската политика на едно место, град или држава.

Еден од најинтригантните делови на Старата чаршија која во 2008 година беше комплетно ставена под Законот за заштита на културно наследство, се наоѓа на потегот помеѓу Скопското Кале и Бит Пазар, каде некогаш живееле занаетчиите кои работеле во дуќаните наоколу. Според архитектонските остатоци, овој простор ми даде идеја да претпоставам дека на ова место во време на Отоманскиот период најверојатно се наоѓало скопското кулие. Од овој отомански архитектонски амбиент денеска останале само Мустафа-Пашината Џамија (1492), Куршумли-Ан (1549-50) надобро сочуван ан кој се наоѓа во склопот на Музејот на Македонија со кој овој дамнешен комплекс е пресечен во ’70 години од 20 век, како и Шенѓул Амамот, кој е лоциран веднаш до Куршумли Ан и чии остатоци се се’ уште видливи.

Туристите се најчесто заинтересирани да ги дознаат обичаите кои се практикувале во овие културно-историски споменици. Па се додкеа не почнаа реставраторските зафати во 2007 година, заедно влегуваме во Мустафа-Пашината џамијата каде прво се мијат од шадрванот (чешмата), оти муслиманскиот обичај го бара тоа од своите верници, а доколку сакаат можат да се помолат во една од најубавите и најимпозантните џамии во Македонија. Потоа се спуштаме до Куршумли Ан кој своето име го добил од турскиот збор kursunlu, кој на македонски значи ‘оловен’, поради оловниот покрив со кој бил покриен. Влегуваме низ малото вратниче вгнездено во огромната дрвена двокрилна врата и се движиме низ тремовите на отвореното двориште кое денеска претставува лапидариум за археолошки камени споменици од антиката до средниот век.

Овие споменици на културата во Македонија се извонреден пример за ‘живо’ културно наследство, бидејќи некои од нив се уште се користат во својата оригинална намена, или пак стекнале ново културно значење и функција. Опстоиле многу векови и во нив се вткаени приказните од времињата дамнешни раскажувајќи ни за почитувањето помеѓу религиите како дел од една култура и традиција која се уште опстојува во Република Македонија.

Со овој пост всушност ја промовирам книгата ‘Седум споменици на културата во Скопје и Скопско‘ на англиски јазик, чија промоција набрзо ќе се случи. Благодарност до Гордана Велков од здружението Македонида, за одредени сугестии во врска со отоманската архитектура во Скопје.

Откако постојат градовите, постојат и некрополите, кои го означува градот на мртвите луѓе кој вообичаено се наоѓал надвор од местото на живеење. Како што се вели во шега, сите археолози најмногу од се сакаат да копаат гробови. Но тоа не е поради нивната чудно извртена смисла за хумор, туку поради факот што гробовите претставуваат непроценливо богат извор за една цела палета на информации. Така по некој специфичен предмет и прилог може да укажат на потеклото на умрениот, неговата професија, а меѓу другото и социјалниот статус. И во минатото (како и денеска) луѓето кога умираале се погребувале според своите обичаи. Секој човек со себе си носел магија на културата, печат на времето и симбол од местото од каде што доаѓал. Ако уште во гробот се наоѓала и монета (а во минатото било вообичаено во секој гроб на починатиот да се остава монета), тоа претставува еден несоборлив доказ за прецизно датирање на археолошките наоди.

Од мојот пост
Зошто археолозите сакаат да копаат гробови?

Но што ќе се случи ако немаме археолошко ископување и увид во наодите од гробовите, туку за нив сведочат само надгробните споменици?

За голема несреќа по науката и археологијата, некрополата на античкиот Тауресиум лежи под денешното село Таор, додека денешната некропола се наоѓа веднаш до самиот локалитет. Поточно, за да се стигне доТауресиум, мора да се помине низ гробиштата на мештаните кои изобилуваат со необични надгробни споменици кои се наоѓаат вгнездени помеѓу современите гробови. Овие интересни споменици се прилично обраснати со вегетација, а со оглед на благата падина на која се простираат, може да се увиди дека им припаѓаат на постари културни слоеви.

Кај луѓето од селото постои предание оти овие гробови се римски, што можеби потекнува од самиот факт дека Тауресиум е доцноантички град и во околината вообичаено можат да се најдат римски стели. Сепак, типологијата, морфологијата и семиотиката на оваа гробна архитектура е сосема поинаква од античката, па дури и од средновековната. Досега не е познато дека истражувачите во Македонија (етнолози, археолози, историчари) се бавеле со оваа тематика, но според литературата која може да се консултира во Србија и Бугарија за ваквов тип на остатоци, постои мислење дека тие потекнуваат од 19., можеби и 18. век, а некои и од почетокот на 20 век.

Во овој почетен стадиум на истражување, не можам да бидам сигурна дали се овие надгробни споменици постари од покојниците над кој почиваат, зошто се потребни дополнителни анализи (или евентуално ископувања) да се провери дали каменот е повторно обработуван и преклесуван. Исто така не би била толку храбра како колегата Овчаров од Бугарија, за да тврдам дека некоја некропола датира од времето на темпларите.  Во секој случај вреди да се размисли околу потеклото на овие надгробни споменици и да се направат барем истражувања на локално ниво, бидејќи тие секако долг временски период биле дел од локалниот културен идентитет и во нив се вткаени примери на традиционални декоративни фолклорни традиции кои можеби не се запишани на ниту едно друго место. Преку нивната декорација и орнаментација, тие мапираат одредена територија, но се додека не се проучат научно, не можеме да бидеме сигурни дали тие ги отсликуваат локалните верувања.

Овие надгробни споменици даваат еден поинаков поглед кон иконографијата, начините на делкање на каменот во народната погребна уметност на Балканот и смислата за нивната употреба. Во надеж дека можеби ќе допринесам за малку поинаков развиток на научната мисла, објавувам поголем дел од овие надгробни споменици, да послужат како архива при некои идни истражувања.

Користена литература:

Nikolay Nenov, The gravestones as cultural heritage, Social and Spiritual Aspects of Material Culture (Collection of articles from the Conference held in Ohrid 20-22.09.08), Institute of Ethnology and Anthrpology, Faculty of Natural Sciences and Mathematics, Skopje, 2009 (eds. Svetieva, Ashtalkovska), 159-165.

Erdeljan Jelena B., Stećci – pogled na ikonografiju narodne pogrebne umetnosti na Balkanu, Zbornik Matice srpske za likovne umetnosti, 2002, br. 32-33, str. 107-120.

*     *     *

За поголема резолуција кликнете на секоја фотографија посебно. За да ја видите галеријата кликнете на следниот линк - http://pbckt.com/sA.e6O

Клучни зборови: Василка Димитровска, археологија, културно наследство, гробови, надгробни споменици, традиција, Таор, Зелениково, Балкан, Vasilka Dimitrovska, archaeology, cultural heritage, graves, graves stones, tradition, Taor, Zelenikovo, Balkans

Скопје, град во “можеби” кој е роден императорот Јустинијан I, а Стефан Душан се прогласил за цар. Скопје, бисер во океанот на културните светски богатства. Скопје, град на тивки луѓе со големо срце и монументални споменици кои говорат за едно минато чиj дух се протегал многу подалеку од бедемите на неговото обѕидување. Скопје, град кој ги отворал и ги затварал своите порти на патниците и војниците. Место каде се вкрстиле истокот и западот, северот и југот, коските и војните, крстот и кандилата. Секоја вечер се палеле канделабрите осветлуваќи ги темните сокачиња полни со мистериозни прикаски.

Денеска Скопје е современ град со стотици апстрактни улички, илјадници голи светилки и 750 000 приказни секој ден. Град кој пулсира и евоцира спомени многу повеќе отколку што за него зборуваат знаците на патиштата. И навечер се изгледа познато, а секогаш е различно.

Сум патувала многу по светот, но само еден град има улици за моите зборови. Само еден е градот за кој бесконечно можам да раскажувам приказни. На Скопје му ги имам посеветено веројатно некои од моите најубави написи или имам директно учествувано во создавање на дел од неговата историја преку ископувањата во Тумба Маџари, Давина Кула, Градиште-Таор и Скопското кале. Тоа е до сега мојот археолошки придонес кон културниот идентитет на мојот роден град.

Секој град има свои белези и оние зданија кои биле дел од нечие минато, се наша сегашност. Исто како што објектите од нашата сегашност ќе бидат нечие туѓо минато. Ако не заради друго, треба да ги познаваме и да ги штитиме поради нашата традиција. Зошто во нив додека минуваме, по мал дел од нас вткајуваме. Во нашите прекрасни семантички ,,урбани” артефакти.

Скопје е град каде профаните и сакралните човекови градби опстојуваат и денес во нашата свест. Во Скопје има една Улица на липите, едно Тасино чешмиче кај Државна болница, едно сидро покрај Вардар од левата страна на влезот кон Чаршијата, еден портал на Учителска школа кај Матичното и едни столбови во Градскиот парк кај Фонтаната кои личат на антички, но се средновековни и згора потекнуваат од џамија. Катадневно сите ние поминуваме покрај десетици и стотици архитектонски објекти незнаејќи за нивното потекло, а користејќи ги како репери и ориентири. Но Скопје не е само речното крајбрежје покрај Вардар, туку и тесните планински патеки на Скопска Црна Гора, Водно и Матка. Места исполнети со мир, духовна рамнотежа…прекрасни пејсажи. Заборавени македонски катчиња, тука зад грбот на градот. Блиску, а сепак далеку. Места каде треба да се запре пропаѓањето на културните и природните вредности. Каде под итно се потребни неколку археолошки интервенции и конзервации.

Еден град е живо битие, исто како луѓето. Градот говори, има свој шарм, свои приказни, свои тајни, свои спомени. Има свој дух, а јас се плашам дека мојот град го изгуби својот дух. Според она кое можев да го видам досега, тешко дека оние кои се занимаваат со неговото архитектонски (пре)уредување имаат трунка визија за тоа како би требала да изгледа хармонијата на еден град во спрега со екологијата, хортикултурата, уметноста, културните предели…

Но ова Скопје е и мое Скопје. Имам право како обичен граѓанин и сакам да го искажам својот револт кон сите оние кои му нанесуваат штета пред се на архитектонското урбано јадро. Доста ми е веќе од менување на идентитетите на мојот град кои се толку апстрактни, што се стигнати до совршенство на окултизам. Доста ми е од конфликти на интереси кои се водат зошто некој некому ја скршил тасмата на неговиот принцип. Доста ми е веќе од “јунаци” кои си ги испробуваат фантазиите и чии метафизички дела можам да ги “сварам” само ако ги гледам наопачки. Доста ми е од склуптура и од архитектура која изгледа ко “од шупље у празно”. Ова што му се случува на Скопје е пострашно и од елементарните непогоди во `62 и `63 година. Квазиархитектите и квази уметниците го уништија духот на градот кој ни во 21 век не изгледа како да дошол од тоа време, туку од едно минато кое за среќа никогаш не сме го имале, но може да биде надокнадено со склуптури во архајски стил, еден амфитеатар и уште поспектакуларна Триумфална капија. Уште само тие ни фалат да си ги пополниме дупките во “линеарниот” ток на историјата.

Ма за кој курац бе пишувам јас последните четири години на интернет? А? Имате цела архива од преку 50 – 60 текстови на моите три блога и два сајта да читате колку сакате за идентитетот на еден град. Подолу се поместени линкови само до некои од нив.

Мистериите на древниот град Скупи
Упатство број 343 – како да го уништите сопственото културно наследство (случајот со Бразда)
САРКОФАЗИТЕ ОД КАРПОШ 3
Промашени туристички проекти – Скопје – град на седумте порти
Големите Мајки Богинки – култ или…
Турбето во Алаџa-џамија – Скопје
Семантичка архитектура
Розовиот столб на киното “Култура”
Сте биле ли некогаш во амам – a во чифт или во тек?
Есенска симфонија во топли бои
Денес стартува ископувањето на локалитетот Таор
Пикасо, Вазарели, Калдер………во Скопје
ФЕУДАЛНАТА КУЛА ВО СКОПЈЕ
Старо Скопје во ново руво – промоција на web site
По трагите на ,,Изгубениот град – Iustiniana Prima ” ?
Синтезис -> Матка -> Made in Macedonia
Параклисот на Св Константин и Елена vs. Порталот на Учителската школа
Метаморфозите на Скопското Кале
Серијал: Аквадуктот во Скопје
Скопско кале – галерија на наоди – И предметите зборуваат зар не?
Негрижата на властите продолжува – Камениот мост неосветлен

И за крај. На постот не се дозволени коментари. Ако сакаш да ми реплицираш тогаш стори го тоа на твојот блог или сајт. Направи услуга и кажи им на сите за ,,идентитетот” … на еден град.

Секое утро во 2007 год. додека одев на моето работно место, на ископувањето на Скопското кале, поминуваав низ Старата скопска чаршија. Ако поради некоја одредена причина се затекнете наутро низ стариот дел од градот, тој ќе ве пречека искапен во првите сончеви зраци очекувајќи ги сите занатчии и трговци да ги отворат своите дуќани.  Во видео клипот погоре може да се погледнат намонтирани црно бели снимки од чаршијата. Впечаток ми остави инсертот каде еден трговец во раните утрински часови подигнувајќи ја решетката на својот дуќан се прекрстува, се помолува … за добар ден, за арно за убаво, за бериќатвасан. Денеска дуќаните во чаршијата немаат решетки туку аларм, но многу е веројатно дека утринскиот ритуал на сите е еднаков исто како и во минатото.

За старото градско јадро на Скопје е пишувано многу низ вековите, а со својата монументалност и гордост, секако дека ќе биде инспирација и во иднина. Но за само неколку години, како резултат на превирања од различен карактер, Старата скопска чаршија го загуби својот шарм. Некогаш место каде се шопингуваше и излегуваше до утринските часови, се престори во локација каде последните гости и шетачи можат да се видат до 18-19 часот, додека не почне да се стемнува.

Веќе неколку години трае проектот за нејзината ревитализација и кога човек ќе прошета по улиците и сокачињата, навистина може да увиди дека таа се има променето во едно сосема ново руво. Повеќето од објектите се реставрирани и имаат превземено функција која е повеќекратна, како што на пример Чифте Амам и Даут Пашин Амам се делови од комплекот на Националната галерија на Македонија, Безистенот! и Капан ан се полни со гостилници и кафулиња, додека во компексот на Сули Ан се се` уште сместени Факултетот за ликовни уметности и Музејот на Старата Скопска Чаршија.

На 28.06.2009 година во рамките на Скопското лето, се случи еден културен настан кој го врати духот во стариот дел од градот. Манифестацијата насловена како “Реоткривање на патеката на културата“, натера повеќе од осум илјади посетители во една саботна вечер повторно да го откријат шармот на чаршијата, чекорејќи по означена патека во должина од еден километар, вдолж која можеа да се видат концерти ( на Чалгија саунд систем, Љубојна, Фолтин и Суперхикс) изложби и театарски претстави во кои учествуваа над 200 уметници. Настанот започна на плоштадот „Македонија“ во 20:30 часот, од каде што присутните гости и граѓани во придружба на костимирани жонглери, акробати и артисти беа насочувани кон повеќе културни локации. Како точки на одредени случувања беа опфатени повеќе културно-историски споменици почнувајќи од Камениот Мост, преку Даут Пашиниот Амам, црквата Свети Спас, Чифте Амам, Безистенот, Сули Ан, па се до платото на Куршумли Ан.

Скоро сите посетители се сложуваа со мислите кои беа испишани врз траекторијата по која луѓето се движеа – “Под нашите нозе лежи богатство“, “Тука времето тече побавно”, “Скопје со широко отворени очи”, “Фенерли Ан – најпознатиот скопски бордел”, “Најдобрите вестерн филмови беа во кино Напредок”, “Осум метри долга и еден метар широка – ова е најмалата улица на светот”, “Осумдесет проценти од македонските брачни парови се венчаа со бурми од оваа улица”, “Mногу скопски шмизли искршија штикли по овие калдрми”.

Убаво и смирено, а сепак воолшебно, во само неколку часа чаршијата живееше, пулсираше и доби сосема нов сјај. Толпата од луѓе која доби гратис по една пијачка и ќебапчиња во некоја од гостилниците по свој избор, го врати макар и на една ноќ духот на времињата од пред повеќе од деценија и пол кога секоја вечер врвулица луѓе ја посетуваше Старата Скопска Чаршија. И честопати остануваше до раните утрински часови во некое од кафулињата.

Објектите од Старата чаршија се архитектура која му дава карактеристичен белег на градот Скопје и останува да живее под наслагите на приказните кое времето ги рони и ситни како и нивните фасади. Оваа архитектура треба да ни создаде специфично препознатлива слика за едно место, за едно време. Старата чаршија која на истата локација постои повеќе од илјада години е спој од цркви, џамии, саат кула, тврдината над неа, анови, амами, чешми и др. кои претставуваат симболи на една сакрална и профана, пред се отоманска архитектура со типична слика од средновековието. Катадневно поминуваме покрај десетици архитектонски објекти низ чаршијата не знаејќи за нивното потекло, а користејќи ги како репери и ориентири.

Секој град има свои белези, а Старата чаршија е веројатно најмаркантното обележје на градот Скопје. Зданијата кои некогаш биле дел од нечие минато, денеска се културно-историски споменици ставени под заштита на државата. Тие се нашата сегашност, од кои треба да понесеме поука во иднината. Исто како што објектите од нашата сегашност ќе бидат нечие туѓо минато. Ако не заради друго, треба да ги познаваме поради нашата традиција. Зошто во нив додека минуваме, по мал дел од нас вткајуваме. Во нашите прекрасни семантички ,,урбани” артефакти кои се неотуѓив дел од Старата скопска чаршија.

И за крај – сторете сите по нешто, макар и минимално. Да не биде само “старата” чаршија, нека биде Нашата Стара Чаршија!!!

——————————————————————————————————-

Освен во е-верзија овој текст во малку модификувана форма  адаптирана за пошироката публика, може да се прочита и во  јулскиот број на женското списание “Комплетна“.

Во срцето на Скопје покрај водите на реката Вардар каде древните вистини се проткајувале низ едно мало парче земја, шармантно се издига монументална тврдина. Со својата местоположба која доминира над околината, опкружена е со бедем во форма на триаголник граден и обновуван со милениуми, кој всушност представува симбиоза на повеќе техники и градби.

Кога древните сончеви зраци за прв пат паднале на она што денеска го познаваме како Скопското Кале, ги осветлиле моментите на енеолитската цивилизација. Тоа се случило некаде околу 3 000 година п.н.е. Потоа прастарите цивилизации од некои мистериозни причини го одбегнувале ова место за повторно да го населат во годините некаде помеѓу 7 и 6 век п.н.е. кој одговара на железното време и преминот кон раната антика.

Скопското Кале – изгубениот град Јустинијана Прима?

Необично но многу интересно, животот се одвивал континуирано се до преодот од 4 во 5-ти век кога населбата била напуштена. Потоа доаѓаат неколку векови на хијатус, што археолошки се огледува во недостаток на материјална култура од тие периоди. Нема населување, нема населби, нема предмети. Нема дури ни записи. Само нем сведок за присуството на еден голем император е дел од фортификациониот систем кој е монументален и се разликува од преостанатите средновековни делови на обѕидието. Изграден од големи правоаголни камени блокови многу потсетува на градбите кои во тој стил кој ги подигнувал величенствениот предводник на Источното Римско Царство, најсветлото сонце на Византиската Империја – императорот Јустинијан Први.

По катастрофалниот земјотрес кој во 518 година го погодил подрачјето на древниот антички град Скупи и неговата колината, животот во градот замрел и не продолжил никогаш повеќе. Голем дел од градежниот материјал на римските градби од Скупи бил изваден и однесен на некое друго место. Се претпоставува дека во тој период, што се поклопува и со мислењето на еден голем англискиот патеписец Артур Еванс (Arthur Evans), тврдината Кале била акрополата, т.е. Горниот град на еден се уште фамозно изгубените градови во бескрајниот временски простор на археологијата. Така во челниот ѕид на Калето може да се видат стотици вградени делкани блокови, делови од римски градежни елементи, столбови, плочи со римски натписи и друго. Се претпоставува дека овој дел од ѕидот потекнува од 6 век и дека тоа се остатоците од акрополата на највеличенствениот град што некогаш го изградил императорот Јустинијан Први – Јустинијана Прима. Но, дали е така?

Калето престолнина на царевите

Во византиско-словенскиот период (X-XIV век) Скопје представувал значајна крстосница на големите трговски патишта, значајно стратегиско, но и погранично упориште. Градот бил поделен на Горен Град и Долен Град. Во Горниот град била издвоена военоуправната елита, а во Долниот град живеело цивилното население.

Кога историчарите пробале да го реконструираат периодот на средниот век, сите настани кои биле поврзани со постоењето на градот, укажувале исто така на уште еден голем владетел. Така историјата на тврдината од словенскиот период се поклопува со владеењето на царот Самоил, кога Скопје доминира како важно стратешко место. Но за жал од историски записи за Самоил во врска со Скопското Кале не можеме да дознаеме ништо повеќе и единствен материјален доказ од ова време е дел од бедемот, како најстара зачувана фортификација од X век.

Од XI век имаме исто така монументални ,,киклопски ѕидови”, обложени со големи травертински квадрати чија внатрешност е исполнета со кршен камен залиен со малтер и граден во техника позната како opus quadratum.

Периодот на XII век се совпаѓа со владеењето на моќната византиска фамилија Комнени, кои не оставиле само печат на ѕидините од Скопското Кале, туки и во религиозно-уметничкиот живот на овој дел од империјата градејќи го и живописувајќи го манастирот Св. Пантелејмон, крај Нерези, во близината на Скопје, ремек дело на византиската уметност.

Од крајот на XII до крајот на XIII век во низа воени акции, Византија ги губела и ги враќала балканските територии кои ги имала дотогш. Историските, политичките и економските услови ги искористиле словенските соседи, Србите и Бугарите, со цел да ја прошират својата власт над Македонија. Српскиот цар Душан отишол до таму што своето крунисување ни повеќе ни помалку, го направил токму во Скопје.

Доаѓањето на османлиите

Но, сето тоа траело се до 1392 година кога градот и власта ја превземале османлиите и тука останале петстотини години. Во турскиот период и подоцна, Горниот град послужил за стационирање на градскиот гарнизон. Подетален опис за тогашната тврдината – Горен град ни дава познатиот патеписец Евлија Челебија велејќи: ,,Тоа е утврден град, со цврста и јака утврда, со двојни бедеми. Градската порта и бедемите се изградени од делкан камен кој свети како да е полиран. Опкружен е со седумдесет бастиони и три железни порти на југоисточната страна, а во предворјето на секоја висока порта се наоѓаат многу стражари. Вратата и ѕидовите на тоа предворје се накитени со со разно оружје и алати потребни за оружјето ”.

На источната, југоисточната и северната страна се наоѓале длабоки ровови. Пред влезната врата, над ровот, минувал дрвен мост кој може да се види и денеска. Стражарите понекогаш го кревале тој мост со помош на чекрк и така создавале непрооден јаз пред портата. На неа пак имало натпис во кој стоело дека таа е преправана.

Во ваква состојба 1689 година тврдината ја затекнал и австрискиот војсководец Пиколомини. Во неговото писмо упатено до царот Леополд вели: ,, … тврдината е ѕидана на стар начин, сега наполно без одбрана и вода, нема простор за коњица…”. Но сепак тоа не го спречило Скопје да го запали до темел.

Во XIX век патеписците велат дека на тврдината биле сместени само магацини, барутани, воена болница и затвор.

Новиот живот на Калето

Во 1963 година кога Скопје доживува катастрофален земјотрес тврдината претрпува големи оштетувања. Поради тоа се превземени мерки за конзервација и реставрација на неговите ѕидишта и кули и денеска е реставриран 121 метар од надворешниот бедем, некогашната округла кула, а четвртестата и триаголната се само делумно реставрирани.

Голем дел од конструкцијата на одбранбените ѕидови од византиско време содржела градежен материјал каде биле употребени поголем број на фрагментирани и цели надгробни епиграфски споменици кои потекнувале од античкиот град Скупи. При изведување на конзерваторските работи на тврдината, извесен број од овие споменици е изваден и денес може да се види во Музејот на Македонија, во Скопје. Просторот на некогашниот Горен град, денеска археолошки локалитет и дел од националното културно богатство, уреден е како парк од каде граѓаните и туристите можат да доживеат прекрасен видик кој се простита од десната страна на реката Вардар кон сега веќе новиот град.

Текстот е репринт. Тоа е еден од почитаните постови на мојот претходен блог. Го ,,репризирав” по повод ископувањата што започнаа на Скопското Кале

На почетокот беше земјата. Таа се престори во глина. Потоа од неа стана фигурина. Рацете која ја направија – ја возвишија. И Адам ја нарекоа. Една мала керамичка фигура на машко торзо во седечка положба веќе неколку години ја бранува научната јавност. Откриен во 2000 год. при археолошките истражувања на локалитетот Говрлево (крај Скопје), на пошироката публика за прв пат и беше презентиран на 30 Септември, во рамките на манифестацијата ,,Бела ноќ”.Фигурината стара 6000 години представува една од десетте уникатни археолошки наоди во светот и веднаш по самото пронаоѓање го доби епитетот – милениумско откритие. На почетокот храбро наречен ,,Адам од Говрлево”, за потребите на правење македонски бренд, беше преименуван во ,,Адам од Македонија”. Според зборовите на неговиот пронаоѓач, археологот Милош Билбија, во него: ,,вајарската инвентивност е толку силно сугестивна да гледачот од денешнината лесно препознава порака стара шест милениуми. Со самото тоа, на склуптурата и припаѓа антологиско место во светската ризница на уметноста.”

Иако на моменти подсетува на познатата статуа на Роден – ,,Мислителот”, Адам има необична уметничка обработка со која ова машко тело поставено во седната позиција има нагласена анатомија, длабоко вовлечен стомак, истакнат папок, добро дефинирани мускули, видлив `рбет, па дури и скршен пенис. Кога ќе ја погледнете оваа фигурина, едноставно не можете да останете индиферентни на неа. Нецелосно сочуваниот обид за представа на маж фатен во момент на физичка или духовна активност, никого не остава рамнодушен.

Дали е можно во времето кога била почитувана Големата Мајка Богинка, да се создаде ваков уникатен наод со начин на представување нетипичен за периодот од човековата историја означен како матријархат? Во непосредна близина на Големата Божица која ги знаела одговорите на молитвените молби, се појавува еден прецизно изработен Адам како опонент на репрезентите на цела една култура. На само чекор до нас, од другата страна на Водно, во светот на тишината каде само симболите зборуваат, Адам од Говрлево се обидува да ни пренесе некоја порака стара илјадници години.

Во историјата на уметноста скоро сите фигурини од праисторијата се симболични и пренесуваат некое филозофско размислување на културата која ги направила. Тоа е време на симболика, каде зборовите го губат своето значење. Сите се согласуваат дека се надофат за толкувањето на Адам, но се чини дека останува енигмата која тој ја носи со себе. За сега се судруваат повеќе мислења и толкувањата на археолозите се најразлични. Ако се предпостави дека со нагласувањето на анатомијата древните жители сакале да пренесат некоја поинаква порака, тогаш можеби треба да се земе во обзир внесувањето на духовна димензија во човековото битисување.

Доколку некогаш сте се обиделе да направите фугурина која би ви го отсликала комплетно светогледот околу вас и личното доживување на истиот, би забележале дека ви се потребни многу љубов, внимание и умешност. Но понекогаш ете потребна е само една мала фигура да ни ги промени реперите за уметноста и создавањето на светот.

Овој наод од непроценлива вредност веќе означен како монументално ремек-дело со експилицитно реалистична уметничка форма, може да се погледне во поставката на Музеј на Град Скопје. Со огромна естетска вредност, совршен во својот израз, отворен кон светот, да се надеваме дека Адам набрзо ќе си го пронајде своето место во антологијата на историјата на уметноста.

Текстот беше публикуван во едно од македонските списанија, а неговата скратена и преработена верзија e поставена на Макeдонската Википедија.

archaeology, prehistory, art, figurine, clay, Adam, Govrlevo, Macedonia, Museum of city Skopje, Wikipedia, археологија, праисторија, уметност, фигурина, глина, Адам, Говрлево, Македонија, Музеј на град Скопје, Википедија.

Блогери-истражувачи, посебно скопјани, дали знаете каде во вашиот град се наоѓа т.н. Феудална Кула илити позната како Беговската кула?

Кулата е четиристрана градба, подигната на три ката што внатрешно биле поврзани со скали. Како материјал за нејзината изградба бил употребен бигор, а во најгорниот дел била користена тула, поставена во форма на запци. Во кулата се влегува од север, а според остатоците од конзолите, утврдено е дека на северната и на западната страна се издвојувале балкони.

Инаку таа спаѓа во посебен вид станбена архитектура која истовремено служела и како одбранбен објект. Заради одбранбениот карактер во долната зона има помал број прозорци и посебен вид отвори за пушки. Единствено на последниот кат има благо издадени балкони од дрво, т.н. теферичи. За греење на кулата биле направени две огништа сместени во ѕидовите на првиот и вториот кат. Третиот кат се затоплувал од оџаците кои поминувале низ него. Скалите кои водат низ кулата се сместени во дебелите камени ѕидови чија широчина изнесува 1,45м.

За времето на нејзината градба и за името на нејзиниот градител се знае малку. Се претпоставува дека припаѓала на некој турски бег и дека е изградена кон крајот на XVII век и во почетокот на XVIII век. Висока е 14 метри со квадратна основа 7,5м х 7,5м. Во почетокот на XX век била сопственост на скопското семејство Кулели. Денес во неа е сместена спомен собата на Мајка Тереза, родена во Скопје, изложбениот салон на Друштвото на занаетчиите и дел од колекцијата на Музеј на Македонија.

(за оние трагачи по културното богатство за кои таа претставува предизвик за пронаоѓање … доколку ја најдат за себап нека се сликаат со неа)

п.с. некако ве гледам сите одма на google

Локалитет ,,Градиште” – Таор
По трагите на ,,Изгубениот град – Iustiniana Prima ” ?

МИТ ИЛИ СТВАРНОСТ

Местоположбата на археолошкиот локалитетот ,,Градиште” – с.Таор се наоѓа на 20 км југоисточно од Скопје. За прв пат е откриен пред повеќе од сто години од англискиот патеписец Arthur Evans, кој на местото на античкиот град Scupi го препознал се уште изгубениот град IUSTINIANA PRIMA, а во селото Таор – родното место на царот Iustinian I , Taurisium. Во историската хронологија овој локалитет се поврзува со големиот император Iustinian I , најмногу според податоците изнесени од неговиот биограф Procopius. Според историографот Procopius тој се родил во местото наречено Taurisium, во близина на кастелот наречен Baderiana. Населбата била разрушена во големиот земјотрес од 518 година, чиј епицентар бил на местото од денешно Скопје, во кој меѓу другите настрадало и античкото Scupi. Iustinian I за да му се оддолжи на своето родно место, го обновува и доградува. Во негова непосредна близина ја гради преубавата и волшебна IUSTINIANA PRIMA , како град-седиште на неговата архиепископија.

Проучувањата на теренот покажаа дека во Таор навистина постои тврдина, датирана од VI век, со 4 кули ( тетрапиргија ). Како што забележал Procopius, 6 км источно од Таор лежи крајпатен каструм крај селото Бадер со остатоци од IV-VI век. Можеби вистинското име му било Baderiana , која Procopius ја посочил како најблизок патоказ. Важно е да се забележи дека имињата на селата Таор и Бадер се од предсловенско потекло, што укажува на тоа дека можно е да биле изведени токму од Taurisium и Baderiana. Дури во 2000 година започнуваат систематските ископувања водени од археологот Кире Ристов и Музејот на град Скопје. Првите истражувања на теренот евидентираа атрефакти од раното бронзено време (кои се спорадични и без паралелен културен слој како контекст). Подоцна ќе биде откриен дел од бедемот кој ја обиколувал населбата. Вниманието досега го привлекуваат делови на две јавни градби, од кои поинтересна е втората, за која истражувачите сметаат дека претставува атриум. Атриумот наведува на помислата дека тука треба да се очекува постоење на поголем објект од јавен карактер. Ова зборува дека во периодот на доцната антика од IV-VI век, но и подоцна, населението на овие простори имало активен живот.

За тоа сведочат големиот број на монети, накит, керамички садови, предмети од стакло за секојдневна употерба, остатоци од панцир, орудија, оружја и други атрефакти.

Дали IUSTINIANA PRIMA навистина постоела и каде била изградена останува археолошка загатка која многумина би сакале да ја одгатнат. Се надеваме дека понатамошните истражувања на локалитетот ,,Градиште- Таор” ќе го дадат одговорот на овие прашања.